SECURITY, ECONOMY & LAW NR 7, 2015 (26–38)


WSPÓŁCZESNE ZNACZENIE KODEKSU GOSEIBAI SHIKIMOKU


BEATA KROBSKA


Abstrakt

Zmiany systemu prawnego wynikały również z zastrzegania sobie przez zachodnie mocarstwa wyłączenia swoich obywateli spod jurysdykcji japońskiej. Tym samym przedstawiciele mocarstw wymusili na Japończykach przyjęcie systemu prawnego w zachodnich standardach. U schyłku XIX wieku silny wpływ na prawo japońskie wywarło więc prawo francuskie, na przełomie XIX/XX wieku

– prawo niemieckie, a po zakończeniu II Wojny Światowej prawo amerykańskie.


Słowa kluczowe: Japonia, system prawny, mocarstwa, zachodnie standardy


Abstract

Changes in the legal system resulted also from reserving yourself by Western powers off their citizens from the jurisdiction of the Japanese. Thus, representatives of the Powers forced the adoption of the Japanese legal system in western standards. In the late nineteenth century a strong influence on Japanese law has had so French law, in the late nineteenth / twentieth century - under German law, and after the end of World War II - US law.


Keywords: Japan, legal system, Powers forced, western standards


Kultura prawna Japonii

Wraz z wyjściem z izolacjonizmu i nawiązaniem kontaktów handlowych z krajami zachodnimi oraz radykalnymi zmianami w okresie restauracji Meiji (1868–1912) Japonia zaczęła gruntownie przebudowywać swój ustrój, a wraz z nim administrację oraz system prawa. Największe zmiany dotyczyły zrównania w prawach wszystkich obywateli, poprzez zniesienie klas społecznych oraz utworzenie regularnej armii. Jak podkreśla J. Tubielewicz „Japończycy w pierwszych fazach okresu Meiji nade wszystko chcieli się upodobnić do Zachodu, przyswoić sobie zachodnie instytucje polityczne i ekonomiczne, posiąść zachodnią wiedzę i cywilizację, stanąć na równi z zachodnimi mocarstwami”1.

Cudzoziemcy zaczęli narzucać Japończykom swoje racje i, niejednokrotnie pod groźbą użycia siły, wymusili szereg korzystnych dla siebie przywilejów prawnych i handlowych. Japończycy z czasem doścignęli Zachód pod wieloma względami, między innymi: wielkości armii, ekspansji, handlu zagranicznego, rolnictwa, transportu i komunikacji. Ważnym wydarzeniem była również proklamacja pierwszej konstytucji Wielkiego Cesarstwa Japonii (Kōshitsu-tempan), co miało miejsce


image

1 J. Tubielewicz, Japonia zmienna czy niezmienna?, Trio, Warszawa 1998, s. 309.

11 lutego 1889 roku2. Ta pierwsza ustawa zasadnicza w Azji wzorowana była na modelu prusko- niemieckim i przede wszystkim wprowadzała monarchię konstytucyjną. W zetknięciu z cywilizacją zachodu Japończycy „gotowi byli odwrócić się od swojej tradycji, odciąć od historii, podeptać własne obyczaje, zrezygnować nawet z języka!”3. Dzięki postulatom obrońców tradycyjnych wartości Japończycy zrozumieli, że nie można całego narodu przestawić na zupełnie nowe tory myślenia i działania, należy jedynie umiarkowanie czerpać ze wzorców państw zachodnich.

W czasie trwania okupacji amerykańskiej doszło do znacznej przebudowy Japonii oraz wprowadzenia reform politycznych, administracyjnych, społecznych i ekonomicznych. Uznano, iż Japonia stanęła przed szansą na stworzenie demokratycznego państwa. Proces ten polegał na wprowadzanych przez MacArthura zmianach, między innymi: zniesienia ustawy o utrzymaniu porządku publicznego z 1925 roku, wprowadzenia zmian w systemie wyborczym, obniżenia granicy wieku wyborców do dwudziestu lat oraz przyznania prawa wyborczego kobietom, a także zatwierdzenia ustawy o związkach zawodowych4.

Ukoronowaniem procesu reform było uchwalenie Konstytucji dnia 3 listopada 1946 roku, która weszła w życie 3 maja 1947 roku i obowiązuje do dzisiaj. Projekt ustawy zasadniczej został sformułowany przez grupę ekspertów amerykańskich. Zasadnicze zmiany wprowadzone w konstytucji dotyczyły głowy państwa, czyli cesarza, który odtąd został pozbawiony władzy w zakresie bezpośredniego sprawowania władzy. Decyzją administracyjną osoba cesarza „przestała być z jednej strony nietykalna i święta, co głosiła oficjalnie pierwsza konstytucja z 1889 r., z drugiej zaś cesarz przestał odtąd sprawować jakąkolwiek realną władzę. Zgodnie z uprzednią konstytucją cesarz był władcą absolutnym, w tym największym wodzem armii i floty, miał prawo wypowiadania wojny i zawierania pokoju”5. Najwyższym organem władzy państwowej i administracyjnej oraz jedynym organem ustawodawczym państwa stał się parlament złożony z Izby Reprezentantów (liczącej 466 posłów wybieranych na cztery lata) oraz Izby Radców (składającej się z 252 posłów wybieranych na sześć lat).

Obecnie obowiązujące przepisy, jak słusznie zaznaczył J. Izydorczyk „(…) łączą te wszystkie tradycje prawne, tj. romańską, germańską oraz anglosaską; a do tego dochodzi jeszcze rodzima tradycja interpretacji przepisów prawa”6. Specyfikę japońskiego systemu prawnego doskonale oddają słowa M. Specjalskiego odnoszące się do administracji publicznej „Tradycyjne rytuały shintō łączą się z chińskimi wyobrażeniami o cesarstwie, a te z europejskimi doktrynami państwa rządzonego prawem publicznym wzorowanych na rozwiązaniach Cesarstwa Niemieckiego oraz demokratycznymi procedurami stworzonymi na wzór amerykański”7. Japońska kultura prawna charakteryzuje się również mocno zakorzenionym prawem zwyczajowym, które często przedkładane jest nad prawo stanowione.

Fundamentem prawnym Japonii jest tzw. Sześć Kodeksów (Roppō Zensho), w których skład wchodzi również konstytucja.

W Japonii najwyższym organem sądowniczym jest Sąd Najwyższy Japoński, z siedzibą w Tokio. Jego początki sięgają roku 1875, kiedy to w jego skład wchodziło wówczas 120 sędziów departamentu kryminalnego i cywilnego. Obecnie, na mocy powojennej konstytucji, w Sądzie Najwyższym zasiada piętnastu sędziów, powoływanych przez rząd oraz przewodniczący, mianowany przez cesarza. Organ ten orzeka w pełnym składzie lub składzie jedynie pięciu sędziów. Odpowiada



image

2 J. Tubielewicz, Historia…, dz. cyt., s. 367.

3 J. Tubielewicz, Japonia…, dz. cyt., s. 309.

4 E. Pałasz-Rutkowska, K. Starecka, Japonia, Trio, Warszawa 2004, s. 195.

5 R. Mydel, Japonia, PWN, Warszawa 1983, s. 143–144.

6 J. Izydorczyk, Japoński kodeks postępowania karnego, „Prokuratura i Prawo”, 2007, nr 4, s. 106.

7 M. Specjalski, Japońska administracja publiczna, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa 2009,

s. 3.

również za nominację sędziów, kontrolę niższych izb sędziowskich oraz regulację procedur sądowniczych.

Należy podkreślić, iż Sąd Najwyższy posiada również prawo do interpretacji konstytucji oraz rozpatrywania zgodności ustaw z konstytucją. Doskonałym przykładem na to jest wydana przez ten organ decyzja w sprawie legalności działania Japońskich Sił Samoobrony (JSDF) poza granicami kraju, która jest sprzeczna z konstytucją. Artykuł IX mówi, iż „Naród japoński szczerze dąży do międzynarodowego pokoju opartego na sprawiedliwości i porządku, wyrzeka się na zawsze wojny, jako suwerennego prawa narodu, jak również użycia siły jako środka rozwiązywania sporów międzynarodowych. Dla osiągnięcia celu określonego w poprzednim ustępie nigdy nie będą utrzymywane siły zbrojne lądowe, morskie i powietrzne ani jakikolwiek potencjał wojenny. Nie uznaje się prawa państwa do prowadzenia wojny”8. Szef Rządowej administracji Yoshida Shigeru, premier Japonii w latach 1948–1954, nie widział potrzeby rewizji konstytucji, ponieważ Japonia wyrzekła się w tym zapisie prawa do wojny agresywnej, ale nie obronnej.

Japońskie Siły Samoobrony przekształcone zostały w 1954 roku z Narodowych Sił Bezpieczeństwa, powołanych dwa lata wcześniej przez D. MacArthura w celu zabezpieczenia wewnętrznego bezpieczeństwa kraju. Początkowo liczyła 75 tysięcy personelu, zaopatrywanego przez Amerykanów między innymi w czołgi, artylerię, okręty oraz lekkie samoloty. W 1953 roku Stany Zjednoczone zwróciły się do Japonii, by ta powiększyła siły lądowe do 325 tysięcy żołnierzy. Marynarka uzyskała kolejnych osiemnaście niszczycieli, a siły powietrzne obsługiwało 30 tysięcy żołnierzy9. Liczba ta w 1976 r. powiększyła się do 266 tysięcy żołnierzy, gdzie 180 tysięcy służyło w siłach lądowych, 41,4 tysiąca w siłach morskich oraz 44,6 tysiąca w siłach powietrznych10.

Rozbudowa wojsk ZSRR na Dalekim Wschodzie oraz inwazja radziecka na Afganistan doprowadziły do rozbudowy sił samoobrony Japonii w latach osiemdziesiątych. Jednak dosłowna interpretacja ustawy zabraniała np. Siłom Samoobrony udzielenia wsparcia okrętowi marynarki amerykańskiej, nawet wtedy, gdy zmierzał on do Japonii w celu obrony kraju.

Oddziały Samoobrony nie były regularną armią, mającą zdolności ofensywne. W sensie prawnym nie były jednostkami wojskowymi – wszyscy w nich służący formalnie są cywilami, a sprawy konfliktowe rozstrzyga zwykły Sąd Cywilny.

W 1992 roku, po raz pierwszy od roku 1945, rząd japoński zezwolił Oddziałom Samoobrony na uczestniczenie w misji pokojowej poza granicami kraju. Miało to miejsce w Kambodży. Nieco później, ale również w latach dziewięćdziesiątych, decyzją administracyjną pozwolono im na nadzorowanie wyborów w Angoli, Mozambiku i Salwadorze11. W latach 2004–2006 Japońska Grupa Odbudowy i Wsparcia działała w Iraku. Istnienie Japońskich Sił Samoobrony do dzisiaj budzi ogromne kontrowersje oraz jest przedmiotem politycznych dyskusji. „Japońskie tak zwane Siły Samoobrony to 250-tysięczna, jedna z najlepiej wyszkolonych i najnowocześniejszych armii świata, porównywalna jedynie do wojsk amerykańskich i brytyjskich, z czwartym budżetem na świecie. Trudno nazwać ją obronną skoro przewyższa o parę poziomów armie azjatyckich sąsiadów”12.

Obecnie Japońskie Siły Samoobrony, jako reprezentanci Stanów Zjednoczonych uczestniczą w wielu operacjach wojskowych, świadcząc zadania wspierające, jak np. akcje humanitarne.

W Japonii w spawach karnych obowiązuje trójinstancyjny system sądownictwa przy systemie czteropoziomowych sądów. Sądem pierwszej instancji jest sąd okręgowy, znajdujący się w każdej prefekturze. W sprawach grożących najwyższym wymiarem kary orzeka trzech sędziów, w pozostałych jeden. Sądy apelacyjne orzekają na rozprawie w składzie trzyosobowym, ale wyjątkowo


image

8 Cytat za: E. Pałasz-Rutkowska, K. Starecka, dz. cyt., s. 201.

9 R. B. Edgerton, Żołnierze Imperium Japońskiego, Bellona, Warszawa 2000, s. 264.

10 R. Mydel, dz. cyt., s. 144.

11 A. Gordon, dz. cyt., s. 445.

12 http://wiadomosci.onet.pl/kiosk/swiat/japonia-wraca-do-gry,1,3333522,wiadomosc.html (dostęp: 30.05.2012).

w sprawach o zdradę stanu orzeka pięciu sędziów. Osiem sądów apelacyjnych znajduje się w największych miastach japońskich. Sądy grodzkie są najniższego szczebla, jest ich ponad czterysta, a rozstrzygają tylko drobne sprawy cywilne i karne. Nie mogą przy tym pozbawić oskarżonego wolności. W Japonii nie ma ławników, a sędziowie przysięgli funkcjonują zaledwie od kilku lat i rozstrzygają tylko w najpoważniejszych sprawach karnych.

Policja japońska została zorganizowana na wzór amerykański w myśl ustawy z dnia 17 grudnia 1947 roku prawo o policji. Współczesna policja japońska podlega Narodowej Komisji Bezpieczeństwa Publicznego, której członków mianuje premier za zgodą izb parlamentu na okres pięciu lat. Organem wykonawczym jest Narodowe Biuro Policji. Cechą charakterystyczną japońskiej policji jest szereg małych posterunków oraz inwigilacja mieszkańców. Polega ona na systematycznych wizytach domowych i spisywaniu szczegółowych danych dotyczących życia mieszkańców13.

Reforma kraju, zapoczątkowana w 1868 roku, przyniosła po czterdziestu siedmiu latach ogromne efekty ekonomiczne, polityczne oraz militarne, co dało Japonii możliwość pokonania w 1905 roku mocarstwa, jakim była Carska Rosja. Po szybkiej modernizacji oraz „zachłyśnięciu” się nowoczesnością zachodu, Japończycy powrócili do swojej kultury i tożsamości narodowej. Japonia mimo potężnych i długotrwałych strat, które poniosła w wyniku działań II wojny światowej, już w drugiej połowie XX wieku stała w czołówce potęg gospodarczych świata.

Zasady kodeksu administracyjnego Gosibai Shikimoku we współczesnej Japonii Prawo administracyjne

Kodeks prawa dotyczącego administracji terenowej uprawomocnił się w 1888 roku i obowiązywał do 1947 roku. Składał się z dwóch części: I – dotyczącej miast oraz II – dotyczącej wsi i miasteczek. Złożony był z ośmiu rozdziałów, w tym 162 artykułów14.

Po zakończeniu II wojny światowej „Wzorowany na rozwiązaniach austriackich rozdział sądownictwa administracyjnego został zastąpiony anglosaskim rozwiązaniem rewizji spraw administracyjnych w sądach zwykłych z Sądem Najwyższym jako ostateczną instancją orzekającą”15. W dużej mierze japońska administracja opiera się na prawie publicznym Cesarstwa Niemieckiego oraz Cesarstwa Austro-Węgierskiego.

Okupanci amerykańscy, którzy mieli na celu demokratyzację Japonii, wprowadzili szereg nowych instytucji, takich jak komisje i agencje rządowe oraz ustawy regulujące prawną drogę apelacyjną od decyzji administracyjnych, system audytu, notyfikacji czy informacji publicznej16.

Współczesne prawo administracyjne w Japonii opiera się na kilku podstawowych ustawach: ustawa sporów sądowo-administracyjnych, ustawa apelacji wobec decyzji rządowych, ustawa dotycząca procedury administracyjnej. W wyniku potrzeby wprowadzenia ogólnej procedury administracyjnej, w celu zwiększenia przejrzystości działań administracyjnych parlament uchwalił w 1993 roku Prawo Procedury Administracyjnej. Ustawa ta reguluje akty administracyjne podejmowane przez instytucje rządu oraz agencje państwowe. Na mocy tej ustawy instytucje, takie jak parlament, sądy oraz prokuratura zostały wyłączone spod prawomocności administracji17.



image

13 J. Izydorczyk, Hanzai znaczy przestępstwo, Wolters Kluwer, Warszawa 2008, s. 119.

14 M. Specjalski, Japońska administracja…, dz. cyt., s. 41.

15 Ibidem, s. 48.

16 M. Specjalski, Administracja w Japonii – fuzja konfucjanizmu z zachodnią biurokracją, http://www.polska- azja.pl/2010/02/26/administracja-w-japonii-fuzja-konfucjanizmu-z-zachodnia-biurokracja/ (dostęp: 16.08.2012).

Kodeks Postępowania Cywilnego (Minji-soshō-hō) został uchwalony w 1890 roku i podobnie jak inne kodeksy wzorowany był na kodeksie niemieckim z 1877 roku. Po raz pierwszy został on znowelizowany w 1926 roku.

Kodeks Cywilny (Minpō) w Japonii uchwalono dość późno, bo dopiero w 1898 roku. Głównym jego zadaniem było trwałe zreformowanie japońskiego społeczeństwa. Największą zmianą wprowadzoną przez ten akt prawny było zrównanie w prawach i obowiązkach wszystkich klas społecznych oraz nadano prawa obywatelskie hinin i eta. Kolejna zmiana dotyczyła prawa do dziedziczenia, które zostało przeniesione tylko na najstarszego syna. Pod wpływem Amerykańskich Władz Okupacyjnych wprowadzono nowy kodeks w 1947 roku. W myśl nowej ustawy, na wzór demokratyczny, zrównano w prawach i obowiązkach męża i żonę. Jednakże według opinii Komisji ONZ ds. Eliminacji Dyskryminacji Kobiet nadal brakuje równości między płciami. W kodeksie bowiem istnieje wymóg przyjęcia nazwiska męża przez żonę. Mimo poparcia w 2010 roku premiera Japonii, Hatoyama Yukio, dla ustawy umożliwiającej małżonkom po ślubie na zachowanie nazwisk rodowych, rozległy się głosy protestu ze strony niektórych polityków18. Innym problemem, dotyczącym nierówności płci, jest ustawowy (art. 733 Kodeksu Cywilnego) zakaz ponownego zamążpójścia Japonek przez okres sześciu miesięcy po rozwodzie, który to przepis nie dotyczy mężczyzn.

Normy prawne kodeksu cywilnego nie są dość jasno sprecyzowane i niekiedy mogą prowadzić do nadużyć, jak zauważa ksiądz T. Obłąk, misjonarz: „Np. jeżeli istnieje przeszkoda, to małżeństwa nie można zarejestrować w urzędzie stanu cywilnego. Natomiast, jeśli np. przez pomyłkę czy nieuwagę odnośnie do przeszkody, urząd przyjmie rejestrację, to małżeństwo nierozwiązane przez rozwód, to powstaje małżeństwo bigamiczne. Wprawdzie jest to przestępstwo prawnie karane, ale oba małżeństwa są ważne”19.

Arbitraż – przepisy regulujące postępowanie przed sądami polubownymi stanowiły VII rozdział Kodeksu Postępowania Cywilnego. Kaczmarek uważa, iż przepisów tych przez długi okres nie nowelizowano, ponieważ Japończycy bardziej preferują rozwiązywanie sporów na drodze mediacji lub negocjacji, poza jakimkolwiek sądem20. Dopiero w 1997 roku przepisy dotyczące postępowania arbitrażowego przeniesiono do osobnej ustawy, nie zmieniając jednak ich treści aż do 2004 roku, kiedy to poszerzono je o 35 artykułów.

Obecnie pod rozstrzygnięcia sądu polubownego można poddać sprawy cywilne, jeżeli mogą stanowić przedmiot ugody. Rozstrzygnięcia te nie mogą dotyczyć rozwodów ani separacji. Umowa o arbitrażu przewiduje klauzulę arbitrażową, jak również kompromis. Oświadczenia mogą być składane na odległość, za pomocą np. e-maili lub faksów, jednak muszą być podpisane przez każdą ze stron. Jeżeli w sporze uczestniczą dwa podmioty, to każda ze stron wybiera jednego arbitra, po czym wybrani arbitrzy wybierają trzeciego. Natomiast, gdy spór dotyczy więcej niż dwóch podmiotów, o liczbie arbitrów powinien zdecydować sąd powszechny. Do kompetencji sądu, poza rozstrzyganiem spraw, należy również orzekanie o środkach zabezpieczających przedmiot sporu i tok procesu21. O pomoc np. w przesłuchaniu świadka arbitrzy mogą poprosić sąd powszechny, jednak strony mogą się temu sprzeciwić. Strony mogą również zwrócić się do sądu powszechnego o uchylenie rozstrzygnięcia sądu polubownego. Poza tym strony ponoszą koszty postępowania arbitrażowego.

Prawo japońskie, zwane przez niektórych kontynentalnym, jak wiemy, zbudowane zostało na wzór zachodnioeuropejski, jednak nie jest ono prawem zachodnim, a jedynie do niego


image

18 http://www.polska-azja.pl/2010/02/17/japonia-premier-popiera-ustawe-o-zachowaniu-odrebnych-nazwisk- przez-malzonkow (dostęp: 03.06.2012).

19 http://klikdotsystems.jp/stronapolska/files/ks_oblak/wspomnienia11.html (dostęp: 30.05.2012).

20 B. Kaczmarek, Arbitraż w Japonii – zarys problematyki, „Arbitraż i Mediacja”, 2008, nr 2, s. 2–3.

upodobnionym. Japończycy na przestrzeni wieków nauczyli się czerpać zewsząd najlepsze wzorce i przerabiać je zgodnie ze swoimi potrzebami i możliwościami.


Kodeks karny (Keihō) oraz Kodeks postępowania karnego (Keiji-soshō-hō)

Kodeks karny oraz kodeks postępowania karnego przyjęto w Japonii w 1880 roku i początkowo stanowiły one w zasadzie replikę francuskich kodeksów karnych. Pod wpływem prawa pruskiego przyjęto w 1890 roku nowy kodeks postępowania karnego, kolejny w 1922 roku. Do potrzeb nowej konstytucji znowelizowano przepisy również w 1948 roku i te przepisy obowiązują do dzisiaj. Nowy Kodeks karny natomiast przyjęto w 1907 roku i ten również jest aktualny do dzisiaj, a przez ponad wiek został poddany jedynie niewielkim zmianom, dotyczącym skreślenia rozdziału I, normującego przestępstwa przeciwko rodzinie cesarskiej oraz zdepenalizowano cudzołóstwo22.

Kodeks karny składa się z dwóch ksiąg:

W Japonii do czternastego roku życia sprawca nie odpowiada w ogóle za przestępstwa, do ukończenia dwudziestego roku życia, odpowiada jako nieletni przed sądami rodzinnymi, a odpowiedzialność karną ponosi dopiero po przekroczeniu tego pułapu wieku.

Obowiązujące obecnie rodzaje kar przewidziane kodeksem karnym:

Specyfikę japońskiej administracji publicznej doskonale scharakteryzował M. Specjalski „Z rozumienia administracji jako podsystemu Nieba wynika, iż wszystkie podmioty procesu administracyjnego realizują wyznaczone swoje miejsce w harmonii kosmosu; petent przychodzi do


image

27 J. Piwowarski, J. Piwowarski, Prolegomena do genezy dalekowschodnich aspektów kultury organizacyjnej w administracji i zarządzaniu, „Zeszyt Naukowy Apeiron”, 2008, nr 2, s. 60.

28 J. Splisgart, Zmiana w modelu japońskiej rodziny a sytuacja ludzi starszych, UAM, Wrocław 2010, s. 5.

29 M. Specjalski, Japońska administracja…, dz. cyt., s. 20.

30 M. Specjalski, Administracja w Japonii…, dz. cyt., s. 1.

31 W. Czajkowski, J. Piwowarski, Kreowanie bezpieczeństwa według koncepcji japońskich, „Zeszyt Naukowy Apeiron”, 2010, nr 4, s. 218–219.

administracji po pouczenie, urzędnik niższego szczebla służy urzędnikom wyższym kan, a wyżsi urzędnicy realizując cnotę samodoskonalenia i pouczają niżej od siebie stojących w hierarchii poddanych. Na samym szczycie tej ludzkiej piramidy zasiada rodzina cesarska z cesarzem – ucieleśnieniem logosu, któremu sam ma służyć”32.

Państwo jawiło się Japończykom z początku XX wieku jako rodzaj rodziny. Dlatego też moralność rodziny miała normować moralność państwa. Aby zaistniała harmonia, musiała wytworzyć się bezpośrednia więź, przejawiająca się w wierności do cesarza, na podobieństwo miłości do rodziny. Łączyć to należało z czcią do przodków w wypadku rodziny, a w przypadku państwa do mitu o powstaniu Japonii.

Nienajlepsza sytuacja finansowa kraju na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku doprowadziła do szerzenia się zjawisk korupcjogennych w administracji publicznej. Tym samym zakwestionowana została tradycyjna kultura polityczna. Ideał elity biurokratycznej, utożsamiany wcześniej z cnotami konfucjańskimi, uległ wypaczeniu i przestała stanowić moralne przewodnictwo administracyjne. Kilka lat później, po kolejnej fali skandali związanych z korupcją, postanowiono wprowadzić kodeksy etyczne dla narodowej służby cywilnej. Kodeksy etyczne wskazują normy oraz wartości, jakimi urzędnik powinien kierować się w pracy, w stosunku do interesantów, współpracowników oraz kierownictwa. Różni się od tradycyjnych kodeksów japońskich, ponieważ reguluje samo zachowanie urzędnika i nie pozwala mu na swobodne podejmowanie decyzji33.

Neokonfucjańska postawa, wynikająca z połączonych w Bushidō idei buddyjskich, taoistycznych, konfucjańskich i japońskiej religii shintō, tworzy tradycyjny, a zarazem niebywale elastyczny organizm społeczny34.


Zakończenie

Przedstawiony powyżej system prawny pokrótce charakteryzuje wybrane kodeksy, obecnie obowiązujące w Japonii, niniejszym należy także przedstawić ich specyfikę na kilku wybranych przykładach z zakresu prawa karnego i cywilnego.

System administracyjno-prawny Japonii na przestrzeni wieków, kształtowany był przez kulturę chińską, koreańską, prawo francuskie, niemieckie i amerykańskie oraz przez trzy religie: shintō, buddyzm i konfucjanizm. Obecnie obowiązujące prawo japońskie ostatecznie zbudowane zostało na wzór zachodnioeuropejski, jednak nie jest ono prawem zachodnim, a jedynie do niego upodobnionym.

Kodeksy regulujące obecny system administracyjno-prawny w Japonii, powstały na przełomie XIX/XX wieku, w niewielkim stopniu zostały znowelizowane w okresie powojennym do potrzeb konstytucji. Ustawa zasadnicza, uchwalona w 1946 roku, zawiera regulacje prawne w kilkunastu artykułach, zawartych w rozdziale III – dotyczącym Praw i Obowiązków Obywateli oraz w pięciu artykułach rozdziału VI – poświęconego Sądownictwu. Konstytucja, niezmienna od czasu uchwalenia, gwarantuje każdemu obywatelowi prawo do sądu, wyznaczenia obrońcy z urzędu oraz poszanowanie wolności. Przede wszystkim jednak w art. 14 stanowi, iż „Wszyscy obywatele są równi wobec prawa, niedopuszczalna jest jakakolwiek dyskryminacja w dziedzinie politycznej, ekonomicznej i stosunków społecznych, z powodu rasy, wyznania, płci, pozycji społecznej ani pochodzenia rodzinnego”35.

Należy raz jeszcze podkreślić, iż specyfiką japońskiego prawa jest jego stabilność oraz łączenie surowości z łagodnością, co w ogromnej mierze wynika z uwarunkowań kulturowych


image

32 M. Specjalski, Administracja w Japonii…, dz. cyt., s. 7.

33 Ibidem, s. 6.

34 J. Piwowarski, J. Piwowarski, dz. cyt., s. 61.

35 Konstytucja Japonii z 3 listopada 1946 r. pobrana z http://www.pl.emb-japan.go.jp/relations/ konstytucja.html (dostęp: 17.07.2012).

(filozofia harmonii yin-yang). Z jednej strony nie są bowiem karane kazirodztwo, bigamia, prostytucja, sodomia, a aborcja jest w zasadzie legalna, natomiast z drugiej strony ogromne kontrowersje w państwach zachodnich wzbudza fakt wykonywania w Japonii kary śmierci. Opinia publiczna i przedstawiciele administracji rządowej Cesarstwa Japonii uważają jedynie za niehumanitarne bowiem wykonanie wyroku przez powieszenie, bez podania dokładnego terminu. Najwyższy wymiar kary wymierzany jest za wielokrotne morderstwa i według ministra sprawiedliwości Japonii Toshio Ogawa „kara śmierci ma poparcie japońskiego społeczeństwa”36. Jak wykazały sondaże społeczne poparcie dla kary śmierci ogromnie wzrosło po atakach w tokijskim metrze w 1995 roku. Wprawdzie w 2010 roku Keiko Chiba, ówczesna Minister Sprawiedliwości, założyła grupę badawczą, której zadaniem było ocenianie kary śmierci jako formy kary, a Hideo Hiraoko, pełniący tę samą funkcję, ciągle odmawiał podpisania tej formy kary, to jednak obecnie Toshio Ogawa uważa, że podpisywanie wyroków śmierci należy do Ministra Sprawiedliwości. W marcu 2012 roku w japońskich więziennych izolatkach oczekiwało na karę śmierci 132 więźniów, w tym Okunishi Masaru, który w celi śmierci spędził 40 lat, przy czym kilkakrotnie był uniewinniany37. Warto przy tym nadmienić, iż art. 37 Konstytucja gwarantuje wprawdzie, że „We wszystkich sprawach karnych oskarżony ma prawo do szybkiego i jawnego procesu przed bezstronnym sądem”, nie ma tam jednak zapisu gwarantującego szybkie wykonanie wyroku. Kwestie dotyczące przedawnienia w przypadku morderstw podlegających karze śmierci poruszone zostały również w 2010 roku przez rząd Japonii. Dotyczyły one nowelizacji kodeksu karnego oraz kodeksu postępowania karnego, która zakładała zlikwidowanie 25-letniego okresu przedawnienia między innymi dla morderstw na tle rabunkowym, podwajając jednocześnie okres przedawnienia dla innych ciężkich przestępstw, takich jak spowodowanie śmierci w wyniku gwałtu do lat 30-tu. Co ciekawe, Japończycy wprawdzie znowelizowali w 1996 roku kodeks karny, jednak zmiany nie dotyczyły kwestii merytorycznych, a jedynie językowych. Napisano bowiem cały kodeks współczesną japońszczyzną, po to, żeby stał się zrozumiały dla każdego obywatela. Stanowi to rzecz niespotykaną w krajach europejskich. Należy nadmienić, iż w myśl art. 7 Konstytucji cesarz, za radą i aprobatą Rządu „Podpisuje ogólne i specjalne amnestie, akty złagodzenia kary, darowania wykonania kary oraz rehabilitacje”38.

Powojenni okupanci, mając na celu demokratyzację Japonii, decyzją administracyjną wprowadzili istotny zapis w Konstytucji, zrównujący w prawach kobiety i mężczyzn, który w art. 24 mówi, iż „W zakresie wyboru małżonka, praw majątkowych, dziedziczenia, wyboru miejsca zamieszkania, rozwodu oraz innych spraw dotyczących małżeństwa i rodziny uchwalane ustawy będą miały na względzie godność jednostki ludzkiej oraz zasadniczą równość płci”39. W powyższym artykule podkreślono również, że małżeństwo powinno opierać się na równych prawach męża i żony. Mimo wprowadzonych w okresie powojennym zmian administracyjno-prawnych w Kodeksie Cywilnym, zrównujących w prawach kobiety i mężczyzn, do dzisiaj brakuje równości między przedstawicielami obu płci. Świadczy o tym między innymi ustawowo zakazane Japonkom ponowne zamążpójście przez okres sześciu miesięcy po rozwodzie, który to zakaz nie dotyczy mężczyzn. W myśl demokratyzacji państwa zlikwidowano również instytucję głowy rodziny, jednak do dzisiaj to mężczyzna, stojący na czele rodu, ma decydujące zdanie w najważniejszych sprawach rodziny. Należy w tym miejscu podkreślić, że późne (dopiero w 1898 r.) skodyfikowanie prawa cywilnego wiązało się ze sporem między politykami, a prawnikami japońskimi, dotyczącym zarzutu nieuwzględnienia w kodeksie tradycyjnych zwyczajów oraz moralności Japończyków. W 2010 roku Hiba Keiko, minister sprawiedliwości nakazała rewizję prawodawstwa dotyczącego uprawnień rodzicielskich.


image

36 http://www.rp.pl/artykul/851547.html (dostęp: 17.07.2012).

37 http://amnesty.org.pl/amnesty_blog/?p=430 (dostęp: 17.07.2012).

38 Konstytucja Japonii, dz. cyt.

39 Ibidem.

Zmiany w Kodeksie Cywilnym upoważniałyby sądy rodzinne do pozbawiania rodziców maltretujących dzieci, praw do nich oraz czasowo by im te prawa odbierały. Dotychczas administracyjne umożliwiano tylko całkowite odebranie rodzicom praw, co, jako zbyt drastyczne, rzadko było stosowane w praktyce40.

Japonia, często stawiana jest za wzór państwa, gdzie administracja funkcjonuje bardzo sprawnie, a w którym prawo karne mogłoby w zasadzie nie istnieć, ze względu na niski wskaźnik przestępczości w tym kraju. Należy przy tym zaznaczyć, że wpływ na to ma nie tylko kultura i mentalność samych obywateli. Istotnym czynnikiem niskich statystyk przestępczości jest ustalenie wysokiego pułapu wieku odpowiedzialności karnej dla nieletnich, którzy do czternastego roku życia nie odpowiadają w ogóle za przestępstwa, a do ukończenia dwudziestego roku życia, odpowiadają jako nieletni przed sądami rodzinnymi. Tym samym przestępstwa kwalifikowane są, jako czyny karalne. Ważny jest tutaj fakt, że na całym świecie sprawcami przestępstw są głównie młodzi mężczyźni.

Jak podkreśla J. Izydorczyk, w publikacjach zachodnich istnieją dwa odmienne kierunki postrzegania Japonii. Pierwszy uważa Japonię za kraj idealny, który należy we wszystkim naśladować, łącznie z wymiarem sprawiedliwości i systemem administracyjnym, natomiast drugi, prezentowany między innymi przez S. N. Eisenstadtha, uważa, że „model japoński to przerażający przykład kontrolowanego społeczeństwa poddanego propagandzie sukcesu i niemającego żadnego wpływu na losy państwa”41. Michał Specjalski zauważa, że japońska administracja „przez jednych jako modelowy wzór rozwoju ekonomicznego i społecznego; przez innych uważana jest za przyczynę wieloletniej stagnacji tego kraju”42.

Powyższe przykłady ukazują zarówno specyfikę systemu administracyjno-prawnego, jak również społeczeństwa w Japonii, które z jednej strony charakteryzuje ciągła transformacja, natomiast z drugiej niezmienność i przywiązanie do tradycji, opartej na dawnych kodeksach prawnych oraz normach moralnych, zaczerpniętych z religii.

W Cesarstwie Japonii „pozycja administracji wiąże się z dominującym przekonaniem, że jej działalność to rozwiązywanie ważnych problemów, więc tym samym umożliwienie członkom społeczności skupienie się na własnych problemach, a zwłaszcza pracy”43, co w opinii autora niniejszej pracy jest pożądane nie tylko w Japonii lecz w każdym cywilizowanym kraju.


Bibliografia

  1. Nothomb A., Z pokorą i uniżeniem, Trio, Warszawa 2000.

  2. Abegglen J., Stalk G., Kaisha. The Japanese Corporation, Basic Books, New York 1988.

  3. Administracja publiczna, J. Boć (red.), Kolonia Limited, Wrocław 2003.

  4. Arutjunow S., Swietłow G., Starzy i nowi bogowie Japonii, PIW, Warszawa 1973.

  5. Asakawa K., The Early Institutional Life of Japan, Shueisha, Tokio 1903.

  6. Benedict R., Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej, Muza, Warszawa 1999.

  7. Boratyński J., Prawo i postępowanie administracyjne: wybrane zagadnienia, WSiP, Warszawa 2005.

  8. Bronwnlee J., Japanese Historians and the National Myths. The Age of gods and emperor jinmu, UBC, Tokyo 1999.

  9. Czajkowski W., Piwowarski J., Kreowanie bezpieczeństwa według koncepcji japońskich,

    „Zeszyt Naukowy Apeiron”, 2010, nr 4.


    image

    40http://www.polska-azja.pl/2010/01/05/japonia-zmiany-w-prawodawstwie-dotyczacym-odbierania-praw-

    rodzicielskich/ (dostęp: 10.07.2012).

    41 J. Izydorczyk, Hanzai…, dz. cyt., s. 9–10.

    42 M. Specjalski, Japońska administracja…, dz. cyt., s. 79.

    43J. Szreniawski, Wstęp do nauki administracji dz. cyt., s. 108.

  10. Doktryna Środka, [w:] Filozofia wschodu. Wybór tekstów, M. Kudelska (red.), Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2002.

  11. Edgerton R. B., Żołnierze Imperium Japońskiego, Bellona, Warszawa 2000.

  12. Frederic L., Życie codzienne w Japonii w epoce samurajów, Warszawa 1971.

  13. Gordon A., Nowożytna historia Japonii, PIW, Warszawa 2010.

  14. Goro H., Istorija japonskogo naroda, Moskwa 1967.

  15. Hall J. W., Japonia, PIW, Warszawa 1979.

  16. Hilska V., Dzieje i kultura narodu japońskiego, PIW, Warszawa 1957.

  17. Izydorczyk J., Hanzai znaczy przestępstwo, Wolters Kluwer, Warszawa 2008.

  18. Izydorczyk J., Japoński kodeks karny, „Prokuratura i Prawo”, 2008, nr 5.

  19. Izydorczyk J., Japoński kodeks postępowania karnego, „Prokuratura i Prawo”, 2007, nr 4.

  20. Kaczmarek B., Arbitraż w Japonii – zarys problematyki, „Arbitraż i Mediacja”, 2008, nr 2, s. 2–3.

  21. Kanert M., Starożytna Japonia. Miejsca, ludzie, historia, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2006.

  22. Kotański W., Dziesięć tysięcy liści. Antologia kultury japońskiej, PWN, Warszawa 1961.

  23. Kotański W., Religie Japonii, [w:] Zarys dziejów religii, Książka i Wiedza, Warszawa 1986.

  24. Kotz H., Zweigert K., Introduction to Comparative Law, Clarendon, Oxford 1987.

  25. Kunstler M. J., Sprawa Konfucjusza, Iskry, Warszawa 1983.

  26. Kyoaki B., Nauka Buddy. Wybór sutr, Wydawnictwo A, Kraków 2006.

  27. Miłkowski J., Sztuki i sporty walki dalekiego wschodu, Sport i Turystyka, Warszawa 1987.

  28. Mydel R., Japonia, PWN, Warszawa 1983.

  29. Nakamura H., System myślenia ludów Wschodu. Indie-Chiny-Tybet-Japonia, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2005.

  30. Pałasz-Rutkowska E., Starecka K., Japonia, Trio, Warszawa 2004.

  31. Piwowarski J., Kodeks samuraja – administracja w kulturze honoru, „Zeszyt Naukowy Apeiron”, 2008, nr 2.

  32. Piwowarski J., Piwowarski J., Prolegomena do genezy dalekowschodnich aspektów kultury organizacyjnej w administracji i zarządzaniu, „Zeszyt Naukowy Apeiron”, 2008, nr 2.

  33. Rurarz J. P., Historia Korei, Dialog, Warszawa 2005.

  34. Sładkowski M., Chiny i Japonia, Książka i Wiedza, Warszawa 1975.

  35. Specjalski M., Japońska administracja publiczna, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, Warszawa 2009.

  36. Splisgart J., Zmiana w modelu japońskiej rodziny a sytuacja ludzi starszych, UAM, Wrocław 2010.

  37. Szreniawski J., Wstęp do nauki administracji, Oficyna Wydawnicza Verba, Lublin 2004.

  38. Tokarczyk A., Religie współczesnego świata, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1986.

  39. Totman C., Historia Japonii, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2009.

  40. Tubielewicz J., Historia Japonii, Ossolineum, Wrocław 1984.

  41. Tubielewicz J., Japonia zmienna czy niezmienna?, Trio, Warszawa 1998.

  42. Varley P., Kultura japońska, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2006.

  43. Wielka encyklopedia powszechna PWN, PWN, Warszawa 1965.

  44. Wójcik A., Konfucjanizm, [w:] Filozofia wschodu, B. Szymańska (red.), Uniwersytet Jagielloński, Kraków 2001.

  45. Yuzan D., Kodeks młodego samuraja. Budo shoshinshu, Diamond Books, Bydgoszcz 2004.

  46. Specjalski M., Administracja w Japonii – fuzja konfucjanizmu z zachodnią biurokracją, http://www.polska-azja.pl/2010/02/26/administracja-w-japonii-fuzja-konfucjanizmu-z- zachodnia-biurokracja/

  47. Konstytucja Japonii z 3 listopada 1946 r. pobrana z http://www.pl.emb-japan.go.jp/relations/ konstytucja.html

  48. http://www.polska-azja.pl/2010/02/17/japonia-premier-popiera-ustawe-o-zachowaniu- odrebnych-nazwisk-przez-malzonkow

  49. http://klikdotsystems.jp/stronapolska/files/ks_oblak/wspomnienia11.html

  50. http://www.rp.pl/artykul/851547.html

  51. http://amnesty.org.pl/amnesty_blog/?p=430 http://wiadomosci.onet.pl/kiosk/swiat/japonia- wraca-do-gry,1,3333522,wiadomosc.html

  52. http://www.polska-azja.pl/2010/01/05/japonia-zmiany-w-prawodawstwie-dotyczacym- odbierania-praw-rodzicielskich/


Beata Krobska - członek Koła Naukowego Administracji Autonomicznym Systemem Bezpieczeństwa Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego Apeiron w Krakowie.